Người dân Nga đang phải sử dụng kết hợp VPN, hai điện thoại và các ứng dụng thay thế để đối phó với đợt siết chặt kỹ thuật số lớn nhất từ trước đến nay do Điện Kremlin thực hiện dưới thời Tổng thống Vladimir Putin. Tại một quán cà phê ở trung tâm Moscow, một nhà thiết kế nội thất 41 tuổi liên tục bật VPN để dùng WhatsApp rồi tắt nó đi khi mua vé trên Russian Railways. Cô còn mang theo một chiếc điện thoại thứ hai để liên lạc với khách hàng qua ứng dụng MAX do nhà nước hậu thuẫn. Thói quen này, được mô tả là cực kỳ bất tiện, đang trở nên phổ biến trong bối cảnh công dân phải tìm cách vượt qua một môi trường kỹ thuật số đầy rẫy các khối chặn và hạn chế.
Vì sao chính quyền Nga tăng cường kiểm soát internet?
Theo người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov, các biện pháp này là cần thiết khi Nga đang phải đối mặt với cuộc đối đầu sinh tử với phương Tây vì vấn đề Ukraine. Chính quyền đẩy mạnh cái gọi là chủ quyền kỹ thuật số, khuyến khích sử dụng các sản phẩm nội địa thay thế ứng dụng và trang web nước ngoài. Cơ quan An ninh Liên bang (FSB), kế thừa từ KGB, đã yêu cầu các nhà mạng tắt internet di động trong nhiều ngày ở nhiều khu vực với lý do máy bay không người lái Ukraine có thể lợi dụng mạng để dẫn đường. Trong khi đó, cơ quan quản lý truyền thông Roskomnadzor chặn hoặc làm chậm quyền truy cập vào một danh sách ngày càng dài các nền tảng bị cáo buộc chứa nội dung bất hợp pháp hoặc cực đoan.
Sự sụt giảm mức độ tín nhiệm của Putin và bất mãn với các hạn chế
Sự bực tức trước kiểm soát kỹ thuật số, cùng với giá cả tăng cao, thuế leo thang và sự mệt mỏi vì chiến tranh, đã góp phần làm giảm chỉ số ủng hộ dành cho ông Putin. Theo Viện thăm dò nhà nước VTsIOM, tỷ lệ tín nhiệm của tổng thống đã giảm từ 75,1% trong tháng 2 xuống còn 65,6% trong tháng 4, mức thấp nhất kể từ khi xung đột quy mô lớn ở Ukraine bùng nổ vào năm 2022. Hiện tại, con số này đã phục hồi nhẹ lên gần 67%. Những gián đoạn truy cập internet, ảnh hưởng tới ngân hàng, giao thông và thương mại điện tử, đã khiến người dân phẫn nộ đúng vào thời điểm đất nước chuẩn bị cho cuộc bầu cử Quốc hội vào tháng 9. Ngay cả các blogger và người có ảnh hưởng vốn tránh chính trị cũng lên tiếng chỉ trích các biện pháp này.
Người Nga đang vượt qua lệnh chặn ứng dụng như thế nào?
Việc sử dụng VPN tại Nga đã tăng vọt. Dữ liệu từ công ty tư vấn Digital Budget, được tờ Kommersant trích dẫn, cho thấy trong tháng 3 có 9,2 triệu lượt tải xuống năm dịch vụ VPN phổ biến nhất trên Google Play Store, gấp 14 lần so với cùng tháng năm trước. Sarkis Darbinyan, một nhà hoạt động vì tự do internet người Nga hiện sống tại Lisbon và bị Moscow liệt vào danh sách tác nhân nước ngoài, cho biết chưa bao giờ chứng kiến tỷ lệ áp dụng VPN cao như vậy. Nhiều người dùng cũng dùng điện thoại thứ hai để tách biệt ứng dụng MAX, thuộc sở hữu của gã khổng lồ công nghệ VK – ứng dụng mà chính quyền đang thúc đẩy thay thế các dịch vụ nước ngoài. Nhà thiết kế Irina, người xin giấu tên vì tính nhạy cảm của vấn đề, mô tả nghi thức bật tắt VPN và chuyển đổi giữa các ứng dụng nhắn tin và điện thoại là nhu cầu hàng ngày.
Ứng dụng MAX đóng vai trò gì trong chiến lược chủ quyền số?
MAX ra mắt vào năm ngoái và đã có hơn 85 triệu người dùng hàng ngày, theo thông báo của VK vào tháng 5. Chính quyền đang gây áp lực buộc người Nga áp dụng nền tảng này như một phần của chiến dịch chủ quyền kỹ thuật số, nhưng nhiều người tỏ ra nghi ngờ. Các nhà phê bình Điện Kremlin và một số công ty công nghệ phương Tây cảnh báo rằng MAX có thể được dùng để giám sát người dân, nhưng VK bác bỏ cáo buộc này. Để cảm thấy an toàn hơn, Irina giữ ứng dụng trên một thiết bị riêng. Các nguồn tin thân cận với Điện Kremlin nói với Reuters rằng ngay cả các quan chức trung thành cũng sử dụng VPN và mang nhiều điện thoại, thậm chí một số còn tháo micrô và camera khỏi thiết bị cài MAX vì lo ngại FSB có thể truy cập chúng.
Sử dụng VPN có bất hợp pháp ở Nga không?
Theo báo cáo, việc sử dụng VPN không bị coi là bất hợp pháp tại Nga. Tuy nhiên, Roskomnadzor đã chặn quyền truy cập vào hàng trăm dịch vụ VPN, tạo ra một cuộc chơi mèo vờn chuột với người dùng, những người phải liên tục tải về các công cụ mới để truy cập nội dung mong muốn. Vào tháng 4, các cơ quan chính phủ, ngân hàng và nhà bán lẻ trực tuyến lớn, theo chỉ thị của cơ quan quản lý, bắt đầu chặn truy cập vào trang web của họ từ những người đang bật VPN. Biện pháp này trùng với thời điểm lưu lượng truy cập của Wildberries, nền tảng thương mại điện tử tương tự Amazon của Nga, giảm 10% theo Digital Budget. Công ty này nhận xét rằng nhiều người dùng đơn giản là mất hứng thú mua sắm khi không thể mở trang sản phẩm.
Các gián đoạn tác động đến nền kinh tế và thương mại điện tử ra sao?
Tác động không chỉ dừng lại ở sự bất tiện cá nhân. Khi các ứng dụng dẫn đường ngừng hoạt động ở Moscow vào tháng 3, nhân viên giao hàng của Flowwow, một chợ hoa và quà tặng trực tuyến, buộc phải dùng Wi-Fi của người bán đề tải tuyến đường đến khách, theo Yuri Semichastnov, giám đốc hậu cần của trang web. Doanh số bán bản đồ giấy tại thủ đô tăng hơn gấp đôi trong thời gian mất điện, theo dữ liệu từ Wildberries. Việc gián đoạn kéo dài gần ba tuần ở Moscow cũng khiến các quan chức cấp cao phụ thuộc vào internet và Telegram để vận động bầu cử cho đảng cầm quyền Nước Nga Thống nhất trở nên bực bội, theo hai nguồn tin thân Điện Kremlin và các nhà phân tích. Tatiana Stanovaya, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Carnegie Nga-Âu Á, đã viết vào tháng 4 rằng vấn đề không phải chế độ có giành được kết quả như mong muốn hay không, mà là liệu quy trình bầu cử có diễn ra suôn sẻ hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có an toàn khi sử dụng ứng dụng MAX không?
Các nhà phê bình Điện Kremlin và một số công ty công nghệ phương Tây cảnh báo rằng MAX có thể được sử dụng để theo dõi người dùng, nhưng VK, chủ sở hữu của nó, bác bỏ mạnh mẽ. Nhiều người Nga vẫn thích cách ly ứng dụng trên một chiếc điện thoại thứ hai để đề phòng, và một số quan chức thậm chí còn tháo micrô và camera khỏi thiết bị có cài MAX.
Các hạn chế internet có kết thúc không?
Điện Kremlin đã hạ giọng trong những tuần gần đây và cam kết rằng việc tắt internet di động chỉ là tạm thời. Một kế hoạch tính phí thêm cho khách hàng sử dụng hơn 15 gigabyte dữ liệu nước ngoài mỗi tháng đã bị hoãn vào tháng 5, và báo chí Nga đưa tin yêu cầu này, nhắm vào người dùng VPN, có thể sẽ được áp dụng sau bầu cử. Putin cũng yêu cầu chính phủ và FSB phối hợp để đảm bảo các dịch vụ quan trọng như nền tảng y tế và hệ thống thanh toán trực tuyến hoạt động bình thường.