Elon Musk đã chính thức trở thành tỷ phú đầu tiên trong lịch sử sau đợt chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của SpaceX, một cột mốc mà theo các nhà phân tích phản ánh tình trạng của thế giới hơn bất kỳ thành tựu không gian nào. Trong khi hàng tỷ người thiếu nước sạch, y tế và giáo dục, vị doanh nhân này đã tích lũy tài sản cá nhân vượt ngưỡng 1 nghìn tỷ USD. Sự phấn khích trên mạng xã hội, nơi thương hiệu của ông được ca ngợi như một chiến thắng tập thể, lại hé lộ một bức tranh tha hóa: những người lao động thu nhập thấp hân hoan với khối tài sản của người khác. Khối tài sản của Musk không xuất hiện từ hư không — nó được xây dựng dựa trên trí tuệ và khả năng nắm bắt cơ hội, nhưng cũng dựa trên một hệ thống chuyển dịch nguồn lực từ dưới lên trên.
Cơ sở hình thành tài sản tỷ phú trên chi phí xã hội hóa
Tesla, một trong những công ty chủ chốt của Musk, đã hứng chịu nhiều cáo buộc về ca làm việc kiệt sức, điều kiện lao động lạm dụng, quấy rối tình dục và trả đũa những ai đòi hỏi môi trường làm việc tốt hơn. Trên nền tảng X, mỗi người dùng cung cấp dữ liệu miễn phí, nuôi dưỡng hệ thống trí tuệ nhân tạo của tỷ phú này. Ở nhiều thời điểm khác nhau, các doanh nghiệp của ông đã nhận được trợ cấp công, hợp đồng chính phủ trị giá hàng tỷ USD và cơ sở hạ tầng do người nộp thuế tài trợ. Bản thân SpaceX đã phát triển một phần nhờ các hợp đồng với NASA và các cơ quan quốc phòng Mỹ. Nói cách khác, tiền công đã góp phần xây dựng khối tài sản tư nhân mà sẽ không bao giờ được hoàn trả cho xã hội theo tỷ lệ tương ứng. Đây không phải tinh thần khởi nghiệp thuần túy, mà là xã hội hóa chi phí và tư nhân hóa lợi nhuận ở giai đoạn cực đoan nhất.
Vai trò của ngân sách nhà nước trong việc làm giàu cho giới siêu giàu
Trong khi một số người tán dương khối tài sản này như biểu tượng của thành công hay ân huệ thần thánh, những người khác đã nhận ra tác động toàn cầu. Không chỉ chúng ta chứng kiến số lượng tỷ phú trên danh sách Forbes gia tăng, mà giờ đây còn chứng kiến sự ra đời của vị tỷ phú đầu tiên. Sự thăng tiến của Musk diễn ra trong bối cảnh hàng tỷ người trên hành tinh không được tiếp cận nước sạch, y tế chất lượng hay giáo dục tử tế. Không phải ngẫu nhiên: hệ thống cho phép tập trung tài sản không giới hạn vào tay một số ít người cũng chính là hệ thống đảm bảo đa số vẫn yếu thế. Tài sản của một người, ở một mức độ nào đó, là sự nghèo đói được phân phối lại từ nhiều người khác.
Tập trung tài sản là mối đe dọa đối với nền dân chủ
Vấn đề của sự tập trung này không phải là ghen tị hay oán giận, như những kẻ đã ủy thác khả năng phê phán cho các ứng dụng nhắn tin muốn khiến chúng ta tin. Đó là vấn đề công lý. Một người sở hữu một nghìn tỷ USD không chỉ có tiền, mà còn có quyền lực để tác động đến bầu cử, định hình dư luận thông qua các thuật toán chi phối tranh luận, quyết định ai có quyền truy cập internet và do đó ai có thể giao tiếp. Người đó có thể ngồi cạnh các tổng thống, thủ tướng và vua chúa như một kẻ ngang hàng, trong khi thực tế là một cấp trên thứ bậc. Musk đã chứng minh tất cả những điều này: ông mua một nền tảng truyền thông toàn cầu với giá 44 tỷ USD vào năm 2022 và biến nó thành kênh tuyên truyền cá nhân. Ông can thiệp vào các xung đột quốc tế khi bật và tắt dịch vụ Starlink. Ông tiếp cận các chính phủ với sự dễ dàng của người biết mình có thứ người kia cần. Ông tấn công các thể chế ở nhiều quốc gia khi lợi ích của mình xung đột với luật pháp quốc gia. Ông đã giúp phe cực hữu trong nhiều cuộc bầu cử.
Nghịch lý của vị cứu tinh nhân loại
Cuốn tiểu sử về Musk do Walter Isaacson viết mô tả ông như một người ám ảnh với ý tưởng rằng nhân loại đang gặp nguy hiểm. Vì thế, người ta nói, ông muốn đô hộ Sao Hỏa và có nhiều con. Nhưng tồn tại một nghịch lý tàn nhẫn: một người đàn ông nói muốn cứu nhân loại lại tích lũy tài sản ở quy mô mà tự thân nó đại diện cho một trong những mối nguy hiểm lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt — sống trong một thế giới nơi các quyền không còn phổ quát mà trở nên tỷ lệ thuận với quy mô tài khoản ngân hàng. Câu hỏi đúng không phải là liệu ông có xứng đáng với từng xu hay không, mà là chúng ta đang xây dựng kiểu thế giới nào khi một cá nhân tích lũy tài sản nhiều hơn GDP của cả quốc gia trong khi một người khác chết vì bệnh có thể chữa được do thiếu thuốc. Khi một người có thể phóng một chiếc xe hơi vào không gian như một bài thử tên lửa và có những đứa trẻ không có gì để ăn trên Trái Đất.
Giải pháp thay thế nhằm kiềm chế bất bình đẳng
Trong bối cảnh này, đề xuất của Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Bernie Sanders về việc đánh thuế các gã khổng lồ công nghệ, tập trung vào trí tuệ nhân tạo, trở nên phù hợp. Sáng kiến yêu cầu các big tech phải trả không phải bằng lợi nhuận, mà bằng 50% cổ phiếu của họ, tạo ra một quỹ công. Lý do là các AI đã được tạo ra và nuôi dưỡng bằng tri thức tập thể của nhân loại. Bất bình đẳng xã hội, lẽ ra phải là điều đáng xấu hổ, lại trở thành niềm tự hào đối với nhiều người. Điều quan trọng đối với một bộ phận dân số — cả những người ở đỉnh cao lẫn những kẻ mơ ước được ở đó — không phải là giảm khoảng cách, mà là tô vẽ nó và thần thoại hóa sự thăng tiến xã hội. Cá nhân không còn mong muốn công bằng xã hội tập thể, mà chỉ muốn một chỗ dưới ánh mặt trời cho riêng mình. Vị tỷ phú đầu tiên trong lịch sử không phải là một thành tựu của nhân loại. Đó là triệu chứng cho thấy nhân loại đang đi sai hướng.