Abavoti baseSwitzerland benqabile, ngeSonto, 14 Juni 2026, isiphakamiso somkhankaso wabanxele abakhulu ocebe ukuthi abantu abahlala unomphela bangabi ngaphezu kwezigidi eziyishumi. Ngokusho kwezibikezelo zenhlangano yezocwaningo i-gsf.bern, abangama-55% bavote ukuthi 'Cha' kulesi sincomo, kwathi amavoti angama-45% avumelana. Lo mphumela wamenyezelwa emizuzwini engamashumi amathathu ngemva kokuvalwa kwezindawo zokuvota, okwenza kube yimpumelelo enkulu yabanqabi. Isiphakamiso sasihlongozwe yi-UDC (Unión Democrática del Centro), okuyiqembu elikhulu kunawo wonke eSwitzerland kodwa elinombono wobandlululo.
Yini okwakuhlongozwa umthethosivivinywa we-UDC?
Umthethosivivinywa we-UDC wawuhlose ukuvimbela ukuthi inani labantu abahlala unomphela eSwitzerland lingeqi kwezigidi eziyishumi kuze kube ngunyaka ka-2050. Okwamanje, abantu bakwamanye amazwe bakha ngaphezu kwamaphesenti angama-25 abantu baseSwitzerland. I-Switzerland inekomba eliphezulu kakhulu le-Index yokuThuthukiswa koMuntu (IDH), ngo-0.967, ngokusho koHlelo lweZizwe Ezihlangene lokuThuthukiswa (PNUD). Abagqugquzeli balo mthethosivivinywa bathi lwaludingeka ukuze kuncishiswe ukuntuleka kwezindlu, ukukhuphuka kwezindleko zokuqasha, ukukhula okungalawuleki kwamadolobha, ukuminyana kwezimoto, izitimela ezigcwele, ukwanda kobugebengu, uhlelo lwezempilo olusemkhawulweni, kanye nezinga eliphansi lemfundo.
Kungani i-UDC yayifuna ukulinganisa abantu?
I-UDC, iqembu elinombono wobandlululo, laliphikisa ukuthi ukuthutheleka kwabantu okungalawuleki kwakuthwesa umthwalo omkhulu ingqalasizinda kanye nezinsiza zomphakathi. Izinkinga ezikhonjwe yilo qembu zihlanganisa ukuntuleka kwezindlu, ukukhuphuka kwezindleko zokuqasha, ukukhula kwamadolobha ngaphandle kokulawulwa, imigwaqo eminyene, izitimela eziminyene, ukwanda kobugebengu, uhlelo lwezempilo olusondelene nomkhawulo, kanye nezinga lezemfundo eliphansi. Naphezu kokuthi iSwitzerland inezinga eliphakeme kakhulu lokuphila emhlabeni, abasekeli balo mthethosivivinywa bagcizelela ukuthi ikhono lezwe lalivivinywa. Ukwaliwa kwamavoti kubonise ukuthi iningi labantu alihambisani nalo mbono, likhetha ukugcina izinqubomgomo zokuthutheleka ezikhona.
Kungabe lo mphumela uzowuthinta kanjani ubudlelwano ne-European Union?
Ukube lo mthethosivivinywa wawumukelwe, wawungabeka engcupheni ubudlelwano phakathi kweSwitzerland ne-European Union, umlingani wayo oyinhloko kwezohwebo. Nakuba iSwitzerland ingeyona ilungu le-EU, igcina ubudlelwano obuqinile kwezomnotho, futhi ukubekwa kwemikhawulo ekuthuthelekeni kwabantu bekuyongena emthethweni wokuhamba ngokukhululeka kwabantu. Uhulumeni waseSwitzerland, iPhalamende, amaqembu amakhulu ezepolitiki, izinyunyana, nezinhlangano zabaqashi konke kwakungavumelani nalo mthethosivivinywa. UMonika Rühl, umqondisi wenhlangano yabaqashi i-Economiesuisse, wathi enkulumeni yakhe nasiteshini sikazibonakude i-RTS ukuthi umphumela 'ubalulekile ezweni lethu nasebudlelwaneni bethu ne-EU'. Lokhu kukhombisa ukukhululeka komkhakha wezebhizinisi.
Yiziphi ezinye izinqumo ezathathwa abavoti ngaleli Sonto?
Kwezinye izinto ezavotelwa ngalo lonke leli Sonto, abavoti baseSwitzerland bavumela, ngokwezilinganiso zokuqala, isiphakamiso somthetho sokuqinisa ukufinyelela enkonzweni yomphakathi. Lesi sinqumo senziwa esimweni sempi e-Ukraine kanye nezingxabano zezwekazi elibangela ukuthi amazwe amaningi aqinise amasosha awo. Lokhu kuvunywa kuphambene nokwaliwa komthethosivivinywa wokulinganisa abantu, kubonisa ukuthi abavoti basekela izinyathelo zokuvikela kodwa hhayi imikhawulo yabantu. Inkonzo yomphakathi iyindlela ehlukile enkonzweni yezempi eyisibopho eSwitzerland, futhi ukuqiniswa kwemithetho kubonisa ukunyakaza komhlaba wonke ekwenzeni amasosha abe namandla.
Yini okumele ilandelwe ngemuva kwalokhu?
Ngokuhlangana kokuwa kwaleli phakamiso, i-UDC ihlangabezane nokwehla okukhulu kwezepolitiki, njengoba lo mthethosivivinywa wawungomunye wemigomo yayo emqoka. Uhulumeni waseSwitzerland, owayephikisana nawo, manje kufanele agcine izinqubomgomo zokuthutheleka ezikhona, ngaphandle kokubekwa komkhawulo wabantu. Ubudlelwano ne-European Union buhlala buzinzile, ngaphandle kwezinsongo ezingokoqongo zokuphazamiseka. Imikhakha yezomnotho, emelwe yi-Economiesuisse, igubha lesi sinqumo, njengoba sigcina ukufinyelela kubasebenzi bakwamanye amazwe ababalulekile emnothweni waseSwitzerland.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Ngabe iSwitzerland inomkhawulo wabantu kuze kube ngunyaka ka-2050?
Cha. Isiphakamiso esaliwe sasihlose ukubeka umkhawulo wezigidi eziyishumi zabantu abahlala unomphela kuze kube ngu-2050, kodwa sanqotshwa ngamavoti angu-55%. Ngokulahleka kwaso, akukho mkhawulo osemthethweni wabantu ezweni.
Yimaphi amaphesenti abantu bakwamanye amazwe eSwitzerland?
Ngokombiko wethu, abantu bakwamanye amazwe bakha ngaphezu kwamaphesenti angama-25 abantu baseSwitzerland. Leli phesenti eliphezulu lingenye yezizathu eziyinhloko ezenza iqembu elinombono wobandlululo lifune ukulinganisa abantu.
Iyini i-UDC?
I-UDC iyona iqembu elikhulu kunawo wonke eSwitzerland, elinombono wobandlululo. Yiyo eyaqamba umthethosivivinywa wokuthutheleka kwabantu owaliwe kule referendum yangomhla ka-14 Juni 2026.
